Auteursrecht bij het vertalen: is een vertaler ook een auteur?

Auteursrecht bij het vertalen

Het auteursrecht beschermt de intellectuele eigendom van de auteursrechthebbende. Het Duitse auteursrecht definieert het beschermde object als een werk van letterkunde, wetenschap en/of kunst.

De creatieve prestatie van de vertaler komt tot uiting in het vertaalproces, en als de vertaler dan ook nog eens literaire werken vertaalt, lijkt het niet meer dan logisch dat zijn vertalingen beschermd zijn door het auteursrecht – maar zijn ze dat wel? En wat betekent dat?

Vertalen als creatief proces

Over het algemeen is het zo dat er in een vertaling zelden simpelweg woorden van de ene in de andere taal worden omgezet. De vertaling is eerder een creatief proces. Dit blijkt alleen al uit het feit dat een vertaling niet een-op-een terug naar de brontaal kan worden vertaald. Er bestaan namelijk talloze verschillende woordvolgordes waar precies hetzelfde mee kan worden uitgedrukt. Bij het vertalen zien we dus altijd de creativiteit van de vertaler terug in de doeltekst.

En toch bestaan er verschillen tussen de verschillende tekstsoorten. Terwijl de vertaler zich bij het vertalen van een specialistische tekst nauwgezet aan de woorden van de brontekst houdt, kunnen vertalingen met algemeen taalgebruik wat vrijer zijn. Typische voorbeelden van specialistische teksten zijn juridische vertalingen (bijv. certificaten, contractuele documenten) en technische vertalingen (bijv. gebruiksaanwijzingen), waarbij de exacte formulering om juridische redenen doorslaggevend is. De vertaling van een gedicht of roman is daarentegen bedoeld om de lezer te vermaken en moet daarom taalkundig aantrekkelijk zijn. Een goede vertaling van literaire werken wordt dus gekenmerkt door een bijzondere mate aan creativiteit.

Belangrijk voor het auteursrecht: de mate van creativiteit

Dit speelt ook een grote rol bij het auteursrecht: creativiteit. In § 3 van de Uhrheberrechtsgesetz (Duitse wet op het auteursrecht, hierna: UrhG) staat het volgende:

Vertalingen en andere bewerkingen van een werk, die persoonlijke intellectuele creaties van de bewerker zijn, worden beschermd als zelfstandige werken, zonder afbreuk te doen aan het auteursrecht van het bewerkte werk.

De UrhG beschermt dus vertalingen voor zover het een persoonlijke intellectuele creatie van de vertaler betreft. Dit is het geval als de vertaling door een zekere mate van creativiteit afwijkt van het oorspronkelijke werk. Omdat het verschil tussen het originele werk en de vertaling niet voor alle soorten tekst gelijk is – omdat de vertaler niet altijd vrij kan formuleren, maar zich soms ook exact aan de brontekst moet houden – genieten alleen bepaalde soorten vertalingen auteursrechtelijke bescherming. Het hangt af van de zogenaamde mate van creativiteit.

De UrhG bevat echter geen precieze definitie van het moment waarop het noodzakelijke niveau van creativiteit is bereikt en de vertaling dus bescherming waard is. Dit moet in individuele gevallen door de rechtbank worden besloten. Maar één ding is zeker: machinevertalingen kunnen nooit een persoonlijke intellectuele creatie zijn en vallen daarom in geen geval onder het auteursrecht.

Autorisatie door de oorspronkelijke auteur

Belangrijk weetje: Volgens het Duitse auteursrecht is de vertaling een bewerking van het origineel en daarom is autorisatie van de auteur van het originele werk nodig. Talige werken die onder het auteursrecht vallen, krijgen bij voltooiing automatisch auteursrechtelijke bescherming – het is niet nodig om deze afzonderlijk aan te vragen en de beschermde werken hoeven geen speciale vermelding te hebben.

De auteursrechthebbende is niet verantwoordelijk voor de naleving van het auteursrecht. Het is eerder aan de potentiële gebruiker om te informeren of een werk al dan niet beschermd is. Dit geldt ongeacht of het voor commerciële doeleinden of privédoeleinden wordt gebruikt.

Het auteursrecht is niet onbeperkt, maar vervalt over het algemeen 70 jaar na het overlijden van de auteur. Daarna is voor een bewerking, bijvoorbeeld in de vorm van een vertaling, geen goedkeuring vooraf meer nodig.

Wat gebeurt er met het auteursrecht van de oorspronkelijke auteur bij het vertalen?

Als een vertaling onder het auteursrecht valt, is enerzijds de vertaler de auteur, anderzijds blijft de auteur van het oorspronkelijke werk de auteursrechthebbende. De auteur van het origineel en de vertaler zijn dan gezamenlijk coauteurs van een werk.

De vertaler krijgt echter alle rechten waarop een auteur recht heeft, zoals de vermelding van zijn of haar naam bij publicatie en winstdeling. In Duitsland kan hij of zij ook het lidmaatschap van de 'Künstlersozialversicherung' (sociale verzekering voor kustenaars) aanvragen en een uitvoeringsovereenkomst sluiten met de auteursrechtenorganisatie. Aangezien de vertaling dan weer als een beschermd werk wordt beschouwd, mag deze niet zonder toestemming worden bewerkt en gepubliceerd – net als het oorspronkelijke werk.

Conclusie: Het auteursrecht is ook van toepassing op vertalingen – maar niet op alle vertalingen

Samenvattend kunnen we het volgende concluderen: Het auteursrecht omvat niet alleen originele werken van letterkunde, wetenschap en kunst, maar kan in sommige gevallen ook vertalingen beschermen. Doorslaggevend hierbij is de mate van creativiteit van de vertaling, d.w.z. de mate van persoonlijke creativiteit die de vertaler heeft ingebracht.

Literaire vertalingen vallen ongetwijfeld onder het auteursrecht, maar over het algemeen wordt aangenomen dat specialistische teksten te veel gericht zijn op het oorspronkelijke werk en dat de vertaler niet genoeg ruimte heeft om zijn of haar eigen creativiteit in te brengen – ongeacht het feit of dit daadwerkelijk altijd het geval is.